Fritz21: de engine (deel 2)

Na een eerste, algemeen deel, ga ik nu wat dieper in op de speelsterkte van de engine zelf.

De engine zelf is al lang niet meer een supergeëvolueerde versie van de oer-fritz van Frans Morsch, maar is al enkele jaren (sinds Fritz17) de ginkgo-engine van Frank Schneider met een Fritz-sticker erop geplakt. Het geclaimde verschil in sterkte met Fritz20 lijkt een tikje overdreven (zie de screenshots van CCRL van 12 en 19 juni 2026) maar het niveau komt redelijk dicht bij een Stockfish 15 of 16. De schaaksterkte van de Fritz-engines op CCRL 40 (dd 12/6/2026) was de volgende:

Op 19/12/2026 was dat iets gewijzigd, en kon Fritz21 net de pole-position grijpen. Wel opmerkelijk dat het verschil op een gewone 64-bit processor 19 punten bedraagt, en op vier parallelle CPU's slechts 1 punt, maar de foutenmarge is nog groot, dus dit kan nog veranderen.

Een match (3’+2”) over 20 partijen tegen SF12 won F21 met 11-9, maar het moet gezegd dat Fritz21 gemakkelijker gewonnen stellingen converteerde dan SF12. Met een andere tijdslimiet of andere openingen, zou de score wel eens meer in het voordeel van F21 zijn uitgevallen. Dat F21 niet absolute top is, toonde een gelijkaardige match met dezelfde openingen en tijd tegen Reckless 0.9 (14.5-25.5 verlies voor F21) en tegen Plentychess 7.0 (14-26 verlies). Chess System Tal 2.0 werd dan weer verslagen met 24.5-15.5; Wasp 7.14 met 30-10. Dat zijn allemaal samples, de veel omvattender CCRL-lijst is objectiever op dat punt. Testen zoals in de jaren 90 zijn sowieso niet meer van deze tijd – als zelfs de studie van Herbstmann (8/3R1P2/1ppP1p2/3r4/8/K7/p4k2/8/ w), één van de studies die het langst weerstand bood tegen computergeweld, in enkele seconden opgelost wordt. Trouwens, ook Shirovs Lh3 tegen Topalov sneuvelt vandaag de dag zo goed als onmiddellijk.

Het voordeel is wel dat F21 een heel andere engine is dan SF18; je krijgt een 2nd opinion op wat (mijn standaard engine) SF18 van een stelling denkt – en de evaluatie van F21 is echt wel verschillend, niet enkel in het evaluatiecijfer, maar vaak ook in de (eerste zet van de) hoofdvariant. Als alternatieve motor in mijn Chessbase 15 (CB15) werkt Fritz21 prima. Fritz21 lijkt iets sneller te rekenen dan SF18 (meer stellingen per seconde), maar gaat minder snel de diepte in – Fritz21 is minder selectief. Een voorbeeld van een verschillende evaluatie is hieronder te zien.

Qua sterkte kan je dus zeker niet klagen – F21 is een top engine, maar sinds de opkomst van Stockfish heeft Chessbase de rol gelost in de strijd om het sterkste programma. Niet onterecht, de focus ligt nu op speelplezier en bovendien, de top (volgens CCRL) is nu zo breed geworden (en het niveau ligt zoveel boven ons menselijk begrip) dat het weinig verschil maakt. Het verschil in CCRL tussen Fritz21 (3611) en SF18 (3652) is 41 elo, maar daar zitten maar liefst 18 programma’s tussen (CCRL 40 dd 12/6/2026). Nummer 21 op die lijst is trouwens Ginkgo 5.4 (3609).

Chessbase speelt op de massa; zo’n 90% van alle spelers ter wereld heeft een rating tot 1900 à 2000 elo. Met zo’n 1,6 miljoen FIDE-geregistreerde spelers in de wereld, is dat een markt van ±1,45 miljoen spelers (er zitten ongetwijfeld heel wat kopers in de range 2000-2800, maar dat is niet de doelgroep). Dat zijn – ik generaliseer – voor een groot deel echte amateurs en kinderen. Voor hen komt spelplezier op de eerste plaats en of die engine nu 2500 elo of 3500 elo heeft, maakt geen verschil. Als het programma maar werkt en eenvoudig te bedienen is (en je geen halve ICT’er moet zijn om alles juist te installeren en te laten werken).

Een voorbeeld van de automatische partij-analyse vind je hier:

Een voorbeeld van een winstpartij van Fritz21 tegen zijn voorouder Deep Fritz 13, vanuit een opgelegde opening (zetten 1-11 zijn opgelegd; wit begint te rekenen vanaf zet 12). Bemerk hoe Fritz21 veel sneller winst "ziet" ondanks de hogere snelheid van Deep Fritz13.

Een probleempje bij het analyseren is dat het copiëren van de analyse in de partijnotatie, de F21 engine weer vanaf 0 begint te analyseren. Dat is geen groot probleem (de hashtabellen zitten nog vol met analyses), maar dat gebeurde vroeger niet, en is dus een kleine achteruitgang qua snelheid van analyseren. Dat speelt vooral in stellingen waar een ruime keuze is aan goede zetten, en de hoofdvariant (vaak) wisselt bij de eerste zet.

Een technisch probleem dat ik had, was dat na enkele weken, ik de engine in Chessbase niet opgestart kreeg, wegens een Windows-block. Dat had ik met freeware engines ervoor ook al aan de hand gehad, maar toen dacht ik – tja misschien een verdachte Russische stockfish kloon – het zal wel daaraan liggen. Maar een “echte” Chessbase engine die geblokkeerd wordt...!? Ik vermoed dat het eerder te maken had met het zwaar belasten van de CPU, wat bij Windows een belletje deed rinkelen. In elk geval, met de volgende zoekopdracht in google “windows application control policy has blocked this file” was de redding nabij:

Optie 1 lukte me niet zo goed, dus maar optie 2 geprobeerd: ik dus naar C:\Program Files\ChessBase\ChessProgram21 om de engine vrij te geven. Maar dat gaf geen resultaat in mijn Chessbase (dat was de fritz21 engine van het schaakprogramma, niet de Fritz21-engine voor mijn Chessbase). Toen ik de foutmelding juist gelezen had, kwam ik uit op de file die geblokkeerd was, en die bevond zich hier: C:\Program Files (x86)\Common Files\ChessBase\Engines.uci\Fritz 21. Eind goed, al goed, en ik kon weer verder met testen en analyseren.

Volgende keer de minpunten die ik ondervonden heb bij het gebruik van Fritz21.

P.S. Iets wat me opviel met het tooltje Prestatiemonitor: Fritz 21 vreet geheugen, zeker met CB15 en F21 samen geopend (op mijn oude laptop):
* ChessProgram 21 (de GUI): 1,48 GB
* Fritz 21 chess engine: 1,38 GB
* Fritz 21 chess engine (jawel, nog een keertje, nu voor de CB15-engine): 0,283 GB
Samen dus 3 GB aan geheugen - toch wel een goede PC/laptop nodig om dit programma comfortabel te kunnen draaien... Windows taakbeheer (ctrl+alt+del) geeft trouwens lagere waarden aan: 1,07 + 0,67 + 0,2 GB, maar dat is nog altijd bijna 2 GB.
Dat verbetert aanzienlijk als ik CB15 sluit, dan blijft voor F21 nog 0,939 GB (GUI) en 0,736 GB (enginer) over.

P.P.S. Het programma lijkt problemen te hebben met minorpromoties die eraan zitten te komen. In deze studie van Timman (6k1/8/P3b1K1/1P5P/3p3r/3P1p2/5P1P/8 w - - 0 1) , blijft Fritz21 ook na 4 zetten (zie diagram hieronder) hardnekkig volhouden dat het gelijk staat, ook op zoekdiepte 50/83 (0.11). Pas als je verder gaat met 1...Tg1 springt het licht op groen en toont Fritz 21 meteen een voordeel van +5. Het heeft wschl te maken met vanaf welke zoekdiepte het programma rekening houdt met minorpromoties. Omdat in echte partijen minorpromoties zo goed als niet voorkomen, is het niet controleren van minorpromoties een shortcut om wat snelheid te winnen. SF18 geeft meteen bij de beginstelling al +2.72 aan (32/119) en heeft dat probleem dus niet.